HISTORIA LITERATURY W PERSPEKTYWIE KULTUROWEJ

PRZEŁOM ANTYPOZYTYWISTYCZNY I JEGO KONSEKWENCJE

• Dilthey: Wyzwolenie nauk humanistycznych od przyrodoznawstwa. Siatka pojęciowa, jaka posługują się historycy literatury, jest deformującą życie schematyzacją. Czynnikiem, który stwarza i określa kulturę (literaturę) jest zmienny konkret ludzkiego istnienia. Zmienność jest właściwością życia i historii. Życie rozumiane jako doświadczenie konkretnego istnienia odnosiło literaturę z jednej strony do porządku indywidualnego, z drugiej – do porządku kulturowego, symbolicznego, obiektywnego. Trzeba zmierzać do ujęcia zjawisk indywidualnych (jednostka twórcza) oraz rozleglejszych (formacja duchowa).

Oba typy postępowania badawczego znalazły swoje realizacje: pierwszy dostarczał przedstawień statycznych, strukturalizujących, typologizujących, badających osobowość twórczą lub poszczególne prądy traktowane jako jednostkowe odzwierciedlenie ducha czasu (Dilthey, Gundolf, Bertram). Drugi reprezentowały ujęcia dynamiczne, nacechowane romantycznymi afiliacjami, ciążące ku obiektywnemu idealizmowi, odnoszące się bezpośrednio do ducha czasu, rozumiejąc przez niego idee (Korff) lub syntezę sił duchowych narodu (Cysarz).

• Korff: Próby zniesienia opozycji między ideą a życiem. Idee skupiają się w konstelacje zwane światopoglądami z centralną „ideą podstawową”, nieprzydatne życiowo układy ulegają destrukcji, a z nowych doświadczeń życia rodzą się nowe. Idee mają źródło w życiu, rozwijają się w rytmie scalania i rozpadu.

• Unger: Koncepcja historii literatury jako historii problemów. Literatura ukazuje życie i jego problemy, nauka o niej musi być nauką o tych problemach. Problemy („praproblemy”): 1.problem losu (stosunku wolności i konieczności, ducha i natury, moralności i zmysłowości), 2.problem religii, 3.stosunek do natury, 4.problem miłości i śmierci, 5.problemy społeczne (rodziny, społeczeństwa, państwa).

• Cysarz: Historia literatury jako nauka o duchu. Na pierwszy plan wysunięta kategoria światopoglądu rozumianego nie jako konfiguracja idei, ale jako sposób doświadczania życia. Literatura jako konsolidujący wyraz życia i światopoglądu.

• Thibaudet: Pokolenie literackie (termin już u Diltheya) jako podstawa i zasada periodyzacji literackiej. (Kategoria ta nadała dziejom literatury charakteru ludzkiego dramatu, ale też wprowadziła schemat segmentowania literackiej historii).

• Paul van Tieghem: Koncepcja historii literatury ogólnej. Postulat ustalenia okresów, które charakteryzuje wspólność zjawisk, stanów wrażliwości, idei. Należy ograniczyć te okresy w czasie i przestrzeni, odleźć źródła, prześledzić historię, wpływy różnych prądów na siebie nawzajem, wykryć w ich rozwoju oddziaływanie faktów politycznych, społecznych, religijnych.

Drugie skrzydło antypozytywistycznego frontu wyłoniło się na gruncie sojuszu z językoznawstwem de Saussure’a. Celem badaczy było wyzwolenie literatury i nauki o niej od obcych ich naturze kategorii i wykształcenie nowych standardów naukowości. U formalistów rosyjskich historia literatury rozumiana jako dzieje chwytów literackich (szerzej jako poetyka historyczna). Wpływ strukturalizmu na badania historyczne: hamujący (wyznaczał im rolę drugorzędną w stosunku do badań strukturalnych) i stymulujący (wprowadzenie pojęcia systemu, nowych kategorii opisu, nowej perspektywy badawczej).

Hermeneutyka:

• Gadamer: Rozumienie historyczności kształtowane w opozycji do obiektywizmu. Dziejowość prawdy oznacza, że jest ona uzyskiwana w konkretnym miejscu, czasie, świadomości. Dziejowość podmiotu – że jest ukształtowany przez tradycję i zakorzeniony w teraźniejszości. Poznanie przeszłości jest historyczne, zatem uwarunkowane (także kulturowo). Historia literatury jako potencjalna wielość historii, odzwierciedlająca zróżnicowanie perspektyw poznawczych.